reveal.js

# Basic Linux Commandline
**ผู้จัดทํา:** อรรถพล คงหวาน

---

## Outline

1. พื้นฐาน Shell และ Terminal
2. การเคลื่อนที่และสำรวจระบบไฟล์
3. การจัดการไฟล์และไดเรกทอรี
4. การดูและแก้ไขเนื้อหาไฟล์
5. การประมวลผลข้อความ (Text Processing)
6. Pipe, Redirect และ Process Substitution
7. การค้นหาไฟล์
8. การจัดการสิทธิ์และเจ้าของไฟล์

---

## Outline (ต่อ)

9. การจัดการโพรเซส (Process Management)
10. การจัดการไฟล์บีบอัดและแพ็กเกจ
11. คำสั่งเกี่ยวกับเครือข่าย
12. คำสั่งเกี่ยวกับระบบ
13. ตัวอย่าง Lab: ฝึกใช้คำสั่งจริงแบบครบวงจร

---

## ภาพรวมของบทนี้

บทนี้มุ่งปูพื้นฐานการใช้งาน **บรรทัดคำสั่ง (Command Line Interface, CLI)** บนระบบปฏิบัติการ Linux อย่างเป็นระบบ

ตั้งแต่แนวคิดของ Shell, การเคลื่อนที่ในระบบไฟล์, การจัดการไฟล์และโพรเซส ไปจนถึงการประมวลผลข้อความด้วย Pipeline

เพื่อให้ผู้เรียนสามารถทำงานบนเซิร์ฟเวอร์ที่ไม่มี GUI ได้อย่างมั่นใจและมีประสิทธิภาพ

---

# 3.1 พื้นฐาน Shell และ Terminal

---

## ความหมายของ Shell และ Terminal

**Shell** คือโปรแกรมตัวแปลคำสั่ง (Command Interpreter) ที่ทำหน้าที่รับคำสั่งจากผู้ใช้ แล้วแปลและส่งต่อให้ **Kernel** ประมวลผล

**Terminal** คือหน้าต่างหรืออุปกรณ์ที่ใช้ป้อนคำสั่งและแสดงผล

การเข้าใจความแตกต่างและความสัมพันธ์ของสิ่งเหล่านี้เป็นรากฐานสำคัญก่อนจะลงมือใช้งานคำสั่งใด ๆ

---

## 3.1.1 Terminal Emulator vs Shell vs Console vs TTY

สี่คำนี้มักถูกใช้สลับกันในภาษาพูด แต่แท้จริงหมายถึงสิ่งที่แตกต่างกัน:

- **TTY (Teletypewriter)**: Interface สำหรับรับ-ส่งข้อความแบบ Character Device ที่ Kernel จัดเตรียมไว้
- **Console**: TTY ที่เชื่อมต่อกับจอภาพและคีย์บอร์ดของเครื่องโดยตรง (Ctrl+Alt+F1–F6)
- **Terminal Emulator**: โปรแกรมกราฟิกที่ "จำลอง" Terminal เช่น GNOME Terminal, Alacritty, Kitty
- **Shell**: โปรแกรมแปลคำสั่งที่รัน "ภายใน" Terminal เช่น bash, zsh, fish

---

## ลำดับชั้นการทำงานของ Shell-Terminal

<pre class="mermaid">
%%{init: {'theme':'base','themeVariables':{'primaryColor':'#3c3836','primaryTextColor':'#fbf1c7','primaryBorderColor':'#fe8019','lineColor':'#fabd2f','secondaryColor':'#504945','tertiaryColor':'#282828','background':'#282828','mainBkg':'#3c3836','secondBkg':'#504945'}}}%%
flowchart LR
    U[User] -->|keystroke| TE[Terminal Emulator]
    TE -->|pty| TTY[TTY Device]
    TTY -->|stdin| SH[Shell bash/zsh/fish]
    SH -->|fork exec| K[Linux Kernel]
    K -->|stdout| TTY
    TTY -->|pixel| TE
    style U fill:#458588,stroke:#83a598,color:#fbf1c7
    style TE fill:#689d6a,stroke:#8ec07c,color:#fbf1c7
    style TTY fill:#d79921,stroke:#fabd2f,color:#282828
    style SH fill:#b16286,stroke:#d3869b,color:#fbf1c7
    style K fill:#cc241d,stroke:#fb4934,color:#fbf1c7
</pre>

---

## 3.1.2 ประเภทของ Shell

Shell แต่ละชนิดมีปรัชญาและความสามารถต่างกัน ผู้ใช้ Linux ควรรู้จักทางเลือกเพื่อเลือกใช้ให้เหมาะสม

| Shell | ปีที่ออก | จุดเด่น |
| --- | --- | --- |
| **sh** | 1977 | ต้นแบบ POSIX Shell, เล็ก, พกพาได้ |
| **bash** | 1989 | มาตรฐานของ Linux ส่วนใหญ่, เข้ากันได้กับ sh |
| **zsh** | 1990 | Auto-completion ทรงพลัง, Plugin (Oh My Zsh) |
| **fish** | 2005 | User-friendly, Syntax highlight, Auto-suggestion |
| **dash** | 2002 | เล็กและเร็ว, ใช้รัน `/bin/sh` บน Debian |
| **ksh** | 1983 | ต้นแบบของ bash, นิยมบน AIX/Solaris |

---

## ตรวจสอบและเปลี่ยน Shell

```bash
# ดู Shell ปัจจุบันของผู้ใช้
echo $SHELL                    # แสดงค่า environment variable
echo $0                        # แสดงชื่อ shell ที่รันอยู่จริง

# ดูรายการ shell ที่ระบบอนุญาตให้ใช้เป็น login shell
cat /etc/shells

# เปลี่ยน default shell เป็น zsh
chsh -s /usr/bin/zsh           # effect เมื่อ login ใหม่
```

---

## 3.1.3 Prompt และ Environment (PS1, PS2)

**Prompt** คือข้อความที่ Shell แสดงเพื่อรอรับคำสั่ง ควบคุมผ่านตัวแปร:

- **PS1** = Primary Prompt (prompt หลัก)
- **PS2** = Secondary Prompt (สำหรับคำสั่งหลายบรรทัด)

```bash
# เปลี่ยน PS1 ให้แสดง user@host:path$ แบบมีสี
export PS1='\[\e[32m\]\u@\h\[\e[0m\]:\[\e[34m\]\w\[\e[0m\]\$ '
export PS2='→ '
```

หากต้องการให้ค่าคงอยู่ถาวร ให้ใส่ใน **`~/.bashrc`** (bash) หรือ `~/.zshrc` (zsh)

---

## 3.1.4 Command History

Shell บันทึกคำสั่งทั้งหมดที่พิมพ์ไว้ในไฟล์ **`~/.bash_history`** หรือ `~/.zsh_history`

```bash
history                # ดูประวัติคำสั่งทั้งหมด
history 10             # ดู 10 คำสั่งล่าสุด
!!                     # รันคำสั่งล่าสุดซ้ำ
!125                   # รันคำสั่งลำดับที่ 125
!git                   # รันคำสั่งล่าสุดที่ขึ้นต้นด้วย "git"
!?docker               # รันคำสั่งล่าสุดที่มีคำว่า "docker"
^etc^home              # แทนที่ "etc" ด้วย "home" ในคำสั่งก่อนหน้า
```

กด **Ctrl+R** เพื่อค้นหาย้อนหลังแบบ Incremental Search

---

## ตั้งค่า History และ Tab Completion

```bash
# ใส่ใน ~/.bashrc เพื่อตั้งค่า history ถาวร
export HISTCONTROL=ignorespace:ignoredups
export HISTSIZE=10000
export HISTFILESIZE=20000
```

**Tab Completion** - การกด Tab ให้ Shell เดาและเติมคำให้อัตโนมัติ:

- กด **Tab 1 ครั้ง**: เติมให้สมบูรณ์ถ้ามีเพียงตัวเลือกเดียว
- กด **Tab 2 ครั้ง**: แสดงรายการตัวเลือกทั้งหมดที่เป็นไปได้

```bash
sudo apt install bash-completion    # ติดตั้งเพิ่มเติม
```

---

## 3.1.6 Keyboard Shortcut ที่สำคัญ

| Shortcut | หน้าที่ |
| --- | --- |
| **Ctrl+C** | ส่ง SIGINT ยกเลิกคำสั่งที่กำลังรัน |
| **Ctrl+Z** | ส่ง SIGTSTP หยุด (suspend) คำสั่ง |
| **Ctrl+D** | ส่ง EOF ปิด stdin / logout |
| **Ctrl+L** | ล้างหน้าจอ (เท่ากับ `clear`) |
| **Ctrl+A / Ctrl+E** | เลื่อน cursor ไปหัว / ท้ายบรรทัด |
| **Ctrl+U / Ctrl+K** | ลบจาก cursor ย้อนหัว / ไปท้าย |
| **Ctrl+W** | ลบคำที่อยู่ก่อน cursor |
| **Ctrl+R** | ค้นหาประวัติคำสั่งย้อนหลัง |
| **Alt+.** | แทรกอาร์กิวเมนต์สุดท้ายของคำสั่งก่อนหน้า |

---

# 3.2 การเคลื่อนที่และสำรวจระบบไฟล์

---

## โครงสร้างระบบไฟล์ Linux

ระบบไฟล์ของ Linux เป็นโครงสร้างต้นไม้ (Tree) ที่มีรากเดียวคือ **`/`**

ทุกอุปกรณ์และทุกพาร์ทิชันจะถูก "mount" เข้ามาเป็นสาขาของต้นไม้นี้

การเคลื่อนที่ให้คล่องเป็นทักษะพื้นฐานที่ต้องทำให้เป็นอัตโนมัติ

---

## 3.2.1 pwd และ cd

```bash
# แสดงตำแหน่งปัจจุบัน (Print Working Directory)
pwd
# ตัวอย่าง: /home/moo/projects

# เข้าไปในไดเรกทอรี
cd /var/log

# กลับไปที่ home ของผู้ใช้ (สามเท่ากัน)
cd
cd ~
cd $HOME

# กลับไปไดเรกทอรี "ก่อนหน้า" (เหมือนปุ่ม Back)
cd -
```

---

## cd แบบขั้นสูง

```bash
# ขึ้นหนึ่งชั้น / สองชั้น
cd ..
cd ../..

# เข้า home ของผู้ใช้อื่น
cd ~moo          # เท่ากับ /home/moo
cd ~root         # เท่ากับ /root

# สลับไปมาระหว่าง 2 โฟลเดอร์
cd /etc/nginx
cd /var/log/nginx
cd -             # กลับ /etc/nginx
cd -             # กลับ /var/log/nginx
```

---

## 3.2.2 ls พร้อม option ยอดนิยม

```bash
ls              # แสดงรายชื่อพื้นฐาน
ls -l           # long listing (สิทธิ์, เจ้าของ, ขนาด, วันที่)
ls -a           # แสดง hidden file (.xxx) ด้วย
ls -h           # human-readable size (K, M, G)
ls -R           # recursive (เข้าลึกทุกโฟลเดอร์)
ls -t           # เรียงตามเวลา modify (ล่าสุดก่อน)
ls -S           # เรียงตามขนาด (ใหญ่ก่อน)
ls -r           # กลับลำดับการเรียง (reverse)
```

---

## ls รวม option ยอดนิยม

```bash
ls -lah         # รายละเอียดเต็ม + hidden + human-readable size
ls -lhtr        # เรียงจากเก่าไปใหม่
ls -lhS /var/log   # ดูไฟล์ log เรียงตามขนาด

# ใช้ alias ทำให้พิมพ์สั้น (ใส่ใน ~/.bashrc)
alias ll='ls -lah'
alias la='ls -A'
alias l='ls -CF'
```

ตัวอย่าง output `ls -lah`:
```
drwxr-xr-x  3 moo  moo   4.0K Oct 15 14:32 projects/
-rw-r--r--  1 moo  moo    1.2K Oct 14 09:10 notes.md
```

---

## ความหมายของคอลัมน์ใน ls -l

1. **ประเภท + สิทธิ์** (d=dir, -=file, l=symlink)
2. **จำนวน hard link**
3. **เจ้าของ (user)**
4. **กลุ่ม (group)**
5. **ขนาดไฟล์**
6. **วันที่ modify**
7. **ชื่อไฟล์**

---

## 3.2.3 tree

คำสั่ง `tree` แสดงโครงสร้างไดเรกทอรีแบบต้นไม้ที่อ่านง่ายมาก

```bash
# ติดตั้ง
sudo apt install tree           # Debian/Ubuntu
sudo pacman -S tree             # Arch
sudo dnf install tree           # Fedora/RHEL

tree                            # ทั้งหมดของโฟลเดอร์ปัจจุบัน
tree -L 2                       # จำกัดความลึก 2 ชั้น
tree -d                         # เฉพาะไดเรกทอรี
tree -a                         # รวม hidden file
tree -L 3 -h /etc/nginx         # ลึก 3 ชั้น + human-readable size
```

---

## 3.2.4 Path แบบ Absolute vs Relative

- **Absolute Path**: เริ่มจาก `/` เสมอ เช่น `/home/moo/file.txt` ใช้ได้จากทุกที่
- **Relative Path**: อ้างอิงจากไดเรกทอรีปัจจุบัน เช่น `./file.txt`, `../docs/readme.md`

**สัญลักษณ์สำคัญ:**

- **`.`** = ไดเรกทอรีปัจจุบัน
- **`..`** = ไดเรกทอรีแม่ (ขึ้นหนึ่งชั้น)
- **`~`** = home directory ของผู้ใช้ปัจจุบัน
- **`~user`** = home directory ของผู้ใช้ชื่อ `user`
- **`-`** (ใน cd) = ไดเรกทอรีก่อนหน้า

---

## ตัวอย่างการใช้ Path

```bash
# ถ้าอยู่ที่ /home/moo/projects/ai-course
pwd                             # → /home/moo/projects/ai-course

cat ./lecture01.md              # = /home/moo/projects/ai-course/lecture01.md
cat ../ml-course/syllabus.md    # = /home/moo/projects/ml-course/syllabus.md
cat ~/notes.md                  # = /home/moo/notes.md
cat /etc/hostname               # absolute, ใช้ได้จากทุกที่
```

---

## 3.2.5 Wildcards / Globbing

**Globbing** คือการให้ Shell ขยายสัญลักษณ์พิเศษให้เป็นรายชื่อไฟล์จริง

| Pattern | ความหมาย | ตัวอย่าง |
| --- | --- | --- |
| `*` | ตัวอักษรใด ๆ กี่ตัวก็ได้ | `*.txt` |
| `?` | ตัวอักษรใด ๆ **หนึ่งตัว** | `file?.log` |
| `[abc]` | ตัวใดตัวหนึ่งใน set | `[aeiou]*.md` |
| `[a-z]` | ช่วงตัวอักษร | `img[0-9].png` |
| `[!abc]` | ไม่ใช่ตัวใน set | `[!._]*` |
| `{a,b,c}` | Brace Expansion | `file.{jpg,png,gif}` |

---

## ตัวอย่างการใช้ Globbing

```bash
# ลบไฟล์ .log ทั้งหมด
rm *.log

# คัดลอกไฟล์ที่ขึ้นต้นด้วย "report" ตามด้วยเลข 3 หลัก
cp report???.pdf /backup/

# ย้ายไฟล์ภาพทุกประเภทไปโฟลเดอร์ images
mv *.{jpg,jpeg,png,gif,webp} ./images/

# เปิดใช้ globstar เพื่อให้ ** หมายถึง recursive
shopt -s globstar
ls **/*.py          # ไฟล์ .py ทุกไฟล์ในทุกชั้นย่อย
```

---

## 3.2.6 Brace Expansion

**Brace Expansion** ไม่ใช่ glob แท้ (ไม่ต้องมีไฟล์จริงอยู่) แต่เป็นการสร้างสตริงหลายชุดพร้อมกัน

```bash
# สร้างโฟลเดอร์หลายอันพร้อมกัน
mkdir -p project/{src,tests,docs,config}

# สร้างโครงสร้างซ้อนกัน (ได้ 9 โฟลเดอร์ย่อย)
mkdir -p course/{ai,ml,netsec}/{lectures,labs,quizzes}

# ใช้ช่วงตัวเลข
echo {1..5}                 # → 1 2 3 4 5
echo {01..10}               # → 01 02 03 ... 10 (zero-padded)
echo {a..e}                 # → a b c d e
echo {10..1..2}             # → 10 8 6 4 2 (step -2)
```

---

## Brace Expansion ขั้นสูง

```bash
# สร้างไฟล์เปล่า 100 ไฟล์
touch log_{001..100}.txt

# ใช้คู่กับคำสั่งจริง
cp config.yml{,.bak}        # สำเนาเป็น config.yml.bak (trick ยอดฮิต)
mv document.{txt,md}        # เปลี่ยนชื่อนามสกุล
```

**Trick**: `config.yml{,.bak}` ขยายเป็น `config.yml config.yml.bak` ทำให้ `cp` ทำงานเหมือนสำเนาในที่เดียวกัน

---

# 3.3 การจัดการไฟล์และไดเรกทอรี

---

## 3.3.1 touch, mkdir, rmdir

```bash
# สร้างไฟล์เปล่า หรือปรับ timestamp
touch newfile.txt
touch -t 202501011200 file.txt    # ตั้ง timestamp เอง
touch -r ref.txt target.txt       # ให้ timestamp เท่ากับ ref.txt

# สร้างไดเรกทอรี
mkdir logs
mkdir -p /var/www/app/public/assets/images   # -p สร้างแม่ให้ด้วย
mkdir -p lab-{01..10}/{code,data,report}     # brace expansion

# ลบไดเรกทอรี (ต้องว่างเท่านั้น)
rmdir empty_folder
rmdir -p a/b/c     # ลบ c, b, a ถ้าทั้งหมดว่าง
```

---

## 3.3.2 cp (Copy)

```bash
cp source.txt dest.txt                       # คัดลอกไฟล์
cp file.txt /tmp/                            # คัดลอกไปโฟลเดอร์
cp -r src/ backup/                           # -r = recursive
cp -i file.txt dest.txt                      # -i = interactive ถามก่อน
cp -p file.txt dest.txt                      # -p = preserve perms/time
cp -v *.md docs/                             # -v = verbose
cp -rpv src/ /backup/$(date +%Y-%m-%d)/      # backup ครบทุก option
```

---

## 3.3.2 mv (Move / Rename)

```bash
mv old.txt new.txt                # เปลี่ยนชื่อ
mv file.txt ../                   # ย้ายขึ้นไปชั้นบน
mv -n source.txt dest.txt         # -n = no-clobber ไม่เขียนทับ
mv *.log archive/                 # ย้ายหลายไฟล์
```

`mv` ใช้ได้ทั้งย้ายไฟล์ระหว่างโฟลเดอร์ และเปลี่ยนชื่อไฟล์ในที่เดียวกัน

---

## 3.3.2 rm (Remove)

```bash
rm file.txt                       # ลบไฟล์
rm -r folder/                     # -r = recursive
rm -i *.bak                       # -i = ถามก่อนลบ
rm -f file.txt                    # -f = force ไม่ถาม
rm -rf node_modules/              # ลบทั้งต้น (ใช้ด้วยความระวังสูงสุด!)
```

**CAUTION**: `rm -rf /` หรือ `rm -rf $UNSET_VAR/*` อาจลบทั้งระบบ!

```bash
alias rm='rm -i'                  # ป้องกัน
sudo apt install trash-cli        # หรือใช้ trash แทน
trash-put file.txt                # ลบลงถังขยะ กู้คืนได้
```

---

## 3.3.3 ln (Hard Link vs Symbolic Link)

```bash
# Hard Link: ชี้ไปที่ inode เดียวกัน ลบต้นฉบับข้อมูลยังอยู่
ln original.txt hardlink.txt

# Symbolic Link: ทางลัดชี้ไปที่ path ลบต้นฉบับ link ก็พัง
ln -s /var/log/nginx/access.log nginx-log

# ตรวจสอบ link
ls -l nginx-log
# lrwxrwxrwx ... nginx-log -> /var/log/nginx/access.log

readlink nginx-log         # อ่านเป้าหมาย
readlink -f nginx-log      # ตามไปจนถึงไฟล์จริง
rm nginx-log               # ลบ symlink (ไม่ใช่ไฟล์ต้นทาง!)
```

---

## ความแตกต่าง Hard Link vs Symbolic Link

<pre class="mermaid">
%%{init: {'theme':'base','themeVariables':{'primaryColor':'#3c3836','primaryTextColor':'#fbf1c7','primaryBorderColor':'#fe8019','lineColor':'#fabd2f','secondaryColor':'#504945','background':'#282828'}}}%%
flowchart LR
    subgraph HL[Hard Link]
        HA[file.txt] --> I1[inode 1234 ข้อมูลจริง]
        HB[backup.txt] --> I1
    end
    subgraph SL[Symbolic Link]
        SA[link.txt] -->|path string| SB[original.txt]
        SB --> I2[inode 5678 ข้อมูลจริง]
    end
    style HA fill:#98971a,stroke:#b8bb26,color:#282828
    style HB fill:#98971a,stroke:#b8bb26,color:#282828
    style I1 fill:#d79921,stroke:#fabd2f,color:#282828
    style SA fill:#458588,stroke:#83a598,color:#fbf1c7
    style SB fill:#b16286,stroke:#d3869b,color:#fbf1c7
</pre>

---

## 3.3.4 stat, file, basename, dirname

```bash
# stat แสดงข้อมูล metadata ละเอียดของไฟล์
stat /etc/passwd
# แสดง inode, blocks, สิทธิ์, access/modify/change/birth time

# file ตรวจสอบชนิดไฟล์จริง (ไม่ใช่จากนามสกุล)
file script.sh              # → Bourne-Again shell script
file image.jpg              # → JPEG image data, JFIF standard 1.01
file /usr/bin/ls            # → ELF 64-bit LSB executable, x86-64

# basename และ dirname
FILE="/home/moo/docs/report.pdf"
basename "$FILE"                # → report.pdf
basename "$FILE" .pdf           # → report (ตัดนามสกุล)
dirname  "$FILE"                # → /home/moo/docs
```

---

## 3.3.5 Hidden File และ Dotfiles

ไฟล์ที่ชื่อขึ้นต้นด้วย `.` จะไม่แสดงใน `ls` ปกติ (ต้องใช้ `ls -a`)

ใช้เก็บไฟล์ค่าปรับแต่ง (dotfiles) เช่น `.bashrc`, `.gitconfig`, `.ssh/`

**Dotfiles ที่สำคัญใน `~/`:**

- `.bashrc` / `.bash_profile` → bash configuration
- `.zshrc` → zsh configuration
- `.gitconfig` → git user settings
- `.ssh/` → ssh keys & config
- `.config/` → XDG-standard config directory
- `.cache/` → cached data (เคลียร์ได้)

---

# 3.4 การดูและแก้ไขเนื้อหาไฟล์

---

## 3.4.1 cat, tac, nl

```bash
# cat = concatenate
cat file.txt
cat file1.txt file2.txt > combined.txt          # รวมสองไฟล์
cat -n script.sh                                 # -n เลขบรรทัด
cat -b notes.md                                  # -b เฉพาะบรรทัดไม่ว่าง

# tac = cat กลับด้าน (แสดงจากบรรทัดสุดท้าย)
tac /var/log/syslog | head      # ดู log ล่าสุดก่อน

# nl เพิ่มเลขบรรทัดแบบยืดหยุ่น
nl -ba poem.txt                 # นับทุกบรรทัด
nl -bt report.md                # นับเฉพาะบรรทัดไม่ว่าง
```

**ข้อควรระวัง**: `cat` ไฟล์ binary อาจทำให้ terminal พัง แก้ด้วย `reset` หรือ `stty sane`

---

## 3.4.2 less - Pager ที่ทรงพลัง

`less` คือ pager ที่เลื่อนขึ้นลงได้อิสระ (more ทำได้แค่เลื่อนลง)

```bash
less /var/log/syslog
less -N file.txt        # แสดงเลขบรรทัด
less -R colored.log     # ตีความ ANSI color
less +F auth.log        # เปิดใน follow mode (เหมือน tail -f)
```

**คีย์ใน less**: SPACE/f = หน้าถัดไป, b = ก่อนหน้า, g/G = ต้น/ท้ายไฟล์, /pattern = ค้นหา, n/N = ถัดไป/ย้อน, q = ออก

---

## 3.4.3 head, tail

```bash
head file.txt                   # 10 บรรทัดแรก (default)
head -n 20 file.txt             # 20 บรรทัดแรก
head -c 100 file.txt            # 100 byte แรก

tail file.txt                   # 10 บรรทัดสุดท้าย
tail -n 50 /var/log/syslog      # 50 บรรทัดสุดท้าย
tail -n +100 file.txt           # ตั้งแต่บรรทัดที่ 100

# -f (follow) ดู log แบบ real-time - sysadmin ใช้บ่อยที่สุด
tail -f /var/log/nginx/access.log
tail -F /var/log/syslog         # -F ติดตามแม้ไฟล์ถูก rotate
tail -f /var/log/nginx/{access,error}.log
```

---

## 3.4.4 wc - นับ Line, Word, Character

```bash
wc file.txt
#  125   1823  10456 file.txt
#  lines words bytes

wc -l file.txt          # นับจำนวนบรรทัด
wc -w file.txt          # นับคำ
wc -c file.txt          # นับ byte
wc -m file.txt          # นับ character (สำคัญกับ UTF-8 ภาษาไทย)

# ตัวอย่างการใช้จริง
ls /etc | wc -l                     # นับจำนวนไฟล์ใน /etc
cat *.py | wc -l                    # นับบรรทัดโค้ด Python ทั้งหมด
grep -c "ERROR" /var/log/syslog     # นับจำนวน ERROR
```

---

## 3.4.5 diff, cmp - เปรียบเทียบไฟล์

```bash
# diff เปรียบเทียบสองไฟล์ แสดงบรรทัดที่ต่าง
diff file1.txt file2.txt
diff -u file1.txt file2.txt             # unified format (ใช้กับ patch)
diff -r dir1/ dir2/                     # recursive

# สร้าง patch และนำไปใช้
diff -u old.c new.c > fix.patch
patch old.c < fix.patch

# cmp เปรียบเทียบ byte-by-byte (binary files)
cmp file1.bin file2.bin
cmp -l file1 file2                      # แสดงทุก byte ที่ต่าง
```

---

## 3.4.5 md5sum, sha256sum - ตรวจสอบ Hash

```bash
# ตรวจสอบความสมบูรณ์ของไฟล์ด้วย hash
md5sum linux.iso
# a1b2c3...  linux.iso

sha256sum linux.iso         # ปลอดภัยกว่า md5 ใช้บ่อยกว่าในปัจจุบัน
sha512sum linux.iso

# ตรวจสอบไฟล์ ISO กับ checksum ที่ผู้แจกจ่ายให้มา
sha256sum -c SHA256SUMS     # -c = check
# linux.iso: OK
```

ใช้ตรวจสอบความถูกต้องของไฟล์ขนาดใหญ่ (ISO, archive) ที่ดาวน์โหลดมา

---

# 3.5 การประมวลผลข้อความ (Text Processing)

---

## ปรัชญา Unix และ Text Processing

การประมวลผลข้อความเป็นจุดแข็งที่สุดของ Linux Shell เพราะตามปรัชญา Unix:

> **"Everything is a file"** และส่วนใหญ่เป็นไฟล์ข้อความ

การใช้เครื่องมือเหล่านี้ร่วมกันผ่าน pipe สามารถทำงานที่ซับซ้อนได้ในบรรทัดเดียว

---

## 3.5.1 grep - Global Regular Expression Print

```bash
grep "ERROR" /var/log/syslog            # ค้นหาคำว่า ERROR
grep -i "error" file.log                # -i ไม่สนตัวพิมพ์
grep -v "DEBUG" app.log                 # -v เลือกที่ "ไม่" match
grep -n "TODO" *.py                     # -n แสดงเลขบรรทัด
grep -c "404" access.log                # -c นับจำนวน
grep -r "password" /etc/                # -r recursive
grep -l "api_key" -r src/               # -l แสดงเฉพาะชื่อไฟล์
```

---

## grep - Context และ Pattern Type

```bash
grep -A 3 "Exception" app.log           # -A 3 บรรทัดหลัง match
grep -B 2 "Exception" app.log           # -B 2 บรรทัดก่อน match
grep -C 5 "ERROR" app.log               # -C context รอบ ๆ
grep -E "error|warning|fatal" app.log   # -E = extended regex
grep -F "a.b.c" file.txt                # -F = fixed string

# ripgrep (rg) - รุ่นทันสมัย เร็วกว่า grep มาก เข้าใจ .gitignore
sudo apt install ripgrep
rg "TODO" .
rg -i "warning" --type py       # เฉพาะไฟล์ Python
```

---

## 3.5.2 Regular Expression (BRE, ERE, PCRE)

Linux รองรับ Regular Expression 3 รสชาติ:

- **BRE (Basic Regex)**: `grep`, `sed` (default) - ต้อง escape `\(`, `\|`, `\+`
- **ERE (Extended Regex)**: `grep -E`, `sed -E`, `awk` - ไม่ต้อง escape
- **PCRE (Perl-Compatible)**: `grep -P`, `rg` - ทรงพลังสุด (lookahead, backref)

---

## Metacharacters หลัก

| Symbol | ความหมาย | ตัวอย่าง |
| --- | --- | --- |
| `.` | ตัวอักษรใด ๆ 1 ตัว | `c.t` → cat, cut |
| `*` | ซ้ำ 0 ครั้งขึ้นไป | `ab*` |
| `+` | ซ้ำ 1 ครั้งขึ้นไป (ERE) | `ab+` |
| `?` | มีหรือไม่มีก็ได้ | `colou?r` |
| `^` / `$` | ต้น / ท้ายบรรทัด | `^Error`, `done$` |
| `[abc]` | a, b หรือ c | `[aeiou]` |
| `\d` `\w` `\s` | ตัวเลข / คำ / whitespace | `\d{3}-\d{4}` |
| `()` `{n,m}` | group / ซ้ำ n-m ครั้ง | `(ab)+`, `a{2,4}` |

---

## ตัวอย่าง Regular Expression

```bash
# ค้นหา IP Address
grep -E '[0-9]{1,3}(\.[0-9]{1,3}){3}' access.log

# ค้นหา email (อย่างง่าย)
grep -E '[a-zA-Z0-9._%+-]+@[a-zA-Z0-9.-]+\.[a-zA-Z]{2,}' contacts.txt

# ค้นหา HTTP response code 4xx หรือ 5xx
grep -E ' (4|5)[0-9]{2} ' access.log

# ค้นหาบรรทัดที่ขึ้นต้นด้วย # (comment)
grep '^#' config.txt

# ค้นหาบรรทัดว่าง
grep -n '^$' file.txt
```

---

## 3.5.3 sed - Stream Editor

`sed` ทำงานกับ stream ข้อความ ทีละบรรทัด เหมาะกับ find-replace อัตโนมัติ

```bash
# แทนที่ครั้งแรกในแต่ละบรรทัด
sed 's/foo/bar/' file.txt

# แทนที่ทั้งหมด (g = global)
sed 's/foo/bar/g' file.txt

# แก้ไขไฟล์จริง (-i = in-place) ระวัง! ไม่มี undo
sed -i 's/foo/bar/g' file.txt
sed -i.bak 's/foo/bar/g' file.txt       # สำรองเป็น .bak

# ใช้ตัวแยกอื่นเมื่อ pattern มี /
sed 's|/old/path|/new/path|g' config.txt
```

---

## sed - ลบและแทรกบรรทัด

```bash
# ลบบรรทัด
sed '3d' file.txt                       # ลบบรรทัดที่ 3
sed '/^#/d' file.txt                    # ลบบรรทัดที่ขึ้นต้นด้วย #
sed '/^$/d' file.txt                    # ลบบรรทัดว่าง
sed '5,10d' file.txt                    # ลบบรรทัด 5-10

# แสดงเฉพาะบางบรรทัด
sed -n '10,20p' file.txt                # แสดงบรรทัด 10-20
sed -n '/Error/p' log.txt               # บรรทัดที่มี Error

# หลาย expression ใน sed เดียว
sed -e 's/foo/bar/g' -e 's/hello/hi/g' file.txt
```

---

## 3.5.4 awk - Pattern-Action, Field

`awk` แบ่งบรรทัดเป็น **field** คั่นด้วย whitespace (default) เรียกเป็น `$1`, `$2`, ...

**ตัวแปร built-in:**
- `NR` = หมายเลขบรรทัด (Record Number)
- `NF` = จำนวน field ในบรรทัด
- `FS` / `OFS` = Field Separator (input / output)

```bash
awk '{print $1, $3}' data.txt           # พิมพ์ field 1 และ 3
awk 'NF > 3' data.txt                   # บรรทัดที่มีมากกว่า 3 field
awk -F: '{print $1, $7}' /etc/passwd    # username กับ shell
```

---

## awk - คำนวณและเงื่อนไข

```bash
# คำนวณผลรวม คอลัมน์ที่ 2
awk '{sum += $2} END {print "Total:", sum}' sales.txt

# เฉลี่ย
awk '{sum += $2; count++} END {print "Avg:", sum/count}' data.txt

# เงื่อนไข (pattern-action)
awk '$3 > 100 {print $1, $3}' data.txt

# BEGIN และ END block
awk 'BEGIN {print "Report"; print "------"}
     {print NR, $0}
     END {print "Total lines:", NR}' file.txt

# สรุป access.log นับ IP ที่เข้ามา
awk '{print $1}' access.log | sort | uniq -c | sort -rn | head
```

---

## awk Script ตัวอย่าง - สรุปยอดขาย

```bash
# sales.csv: apple,5,25 / banana,3,15 / apple,2,10 / cherry,4,40

awk -F, '
{
    total[$1] += $3
    qty[$1] += $2
}
END {
    printf "%-10s %-8s %s\n", "Product", "Qty", "Total"
    for (p in total)
        printf "%-10s %-8d %d\n", p, qty[p], total[p]
}' sales.csv
```

ใช้ **associative array** บันทึกยอดแต่ละสินค้า

---

## 3.5.5 cut, paste, join

```bash
# cut ตัดเฉพาะบางคอลัมน์
cut -d: -f1 /etc/passwd                 # -d delimiter, -f field
cut -d: -f1,6,7 /etc/passwd             # หลาย field
cut -c1-10 file.txt                     # ตัดตามตำแหน่ง character

# paste รวมไฟล์แบบเรียงข้าง
paste names.txt ages.txt                # ต่อข้าง
paste -d, names.txt ages.txt            # คั่นด้วย comma
paste -s names.txt                      # รวมเป็นบรรทัดเดียว

# join รวมสองไฟล์ตาม key (เหมือน SQL JOIN)
join users.txt orders.txt
```

---

## 3.5.6 sort และ uniq

```bash
sort file.txt                       # เรียงตามตัวอักษร
sort -n numbers.txt                 # -n = numeric
sort -r file.txt                    # -r = reverse
sort -u file.txt                    # -u = unique
sort -k 2 data.txt                  # -k field ที่ใช้เรียง
sort -t: -k3 -n /etc/passwd         # -t delimiter, เรียงตาม UID
sort -h sizes.txt                   # human-readable (1K, 2M)

# uniq ลบบรรทัด "ซ้ำที่ติดกัน" (ต้อง sort ก่อน!)
sort file.txt | uniq                # ลบที่ซ้ำ
sort file.txt | uniq -c             # -c นับจำนวนครั้ง
sort file.txt | uniq -d             # -d เฉพาะที่ซ้ำ
```

---

## สูตรยอดนิยม: หา Top-10

```bash
# Top-10 IP ที่เข้าเว็บบ่อยสุด
awk '{print $1}' access.log | sort | uniq -c | sort -rn | head -10
```

**Pipeline ที่ใช้บ่อยที่สุดในการวิเคราะห์ log**:

1. `awk` - ดึง field ที่ต้องการ
2. `sort` - เรียงเพื่อให้ของซ้ำติดกัน
3. `uniq -c` - นับจำนวน
4. `sort -rn` - เรียงตามจำนวน (มาก→น้อย)
5. `head -10` - เอา 10 อันดับแรก

---

## 3.5.7 tr, rev, fold, column

```bash
# tr แปลงตัวอักษร (ใช้ผ่าน pipe เท่านั้น)
echo "Hello World" | tr 'a-z' 'A-Z'         # → HELLO WORLD
echo "Hello World" | tr -d ' '              # -d = delete
cat file.txt | tr -s ' '                    # -s squeeze ลดช่องว่าง
echo "2024-10-15" | tr '-' '/'              # → 2024/10/15

# rev กลับตัวอักษร
echo "ABCDE" | rev                          # → EDCBA

# fold ตัดบรรทัดยาว
fold -w 80 long_line.txt                    # ตัดที่คอลัมน์ 80
fold -s -w 80 text.txt                      # -s ไม่แยกคำกลางคำ

# column จัดเรียงเป็นคอลัมน์สวยงาม
cat /etc/passwd | column -t -s:             # -t table, -s delim
```

---

## 3.5.8 tee

`tee` ส่ง input ไปทั้งหน้าจอ (stdout) และไฟล์พร้อมกัน

```bash
# เขียนไฟล์ด้วย sudo (> ไม่ทำงานเพราะ shell ของ user)
echo "127.0.0.1 myserver" | sudo tee -a /etc/hosts

# -a = append
dmesg | tee -a boot.log

# ส่งไปหลายไฟล์พร้อมกัน
ls -l | tee file1.txt file2.txt file3.txt

# เข้าคู่กับ pipeline
cat data.txt | sort | tee sorted.txt | uniq -c
```

---

# 3.6 Pipe, Redirect และ Process Substitution

---

## หัวใจของปรัชญา Unix

> **"โปรแกรมเล็ก ๆ ที่ทำงานอย่างเดียวให้ดี แล้วต่อกันเป็นสายท่อ"**

แนวคิดนี้คือหัวใจที่ทำให้ Linux Shell ทรงพลัง

การต่อคำสั่งเล็ก ๆ ผ่าน pipe สามารถทำงานวิเคราะห์ที่ซับซ้อนได้ใน one-liner เดียว

---

## 3.6.1 Pipe (`|`)

**Pipe** ส่ง **stdout** ของคำสั่งซ้ายไปเป็น **stdin** ของคำสั่งขวา

```bash
# ใครคือผู้ใช้ที่ login อยู่มากสุด
who | awk '{print $1}' | sort | uniq -c | sort -rn

# จำนวนไฟล์ .py ในโปรเจกต์
find . -name '*.py' | wc -l

# 5 โปรเซสที่กิน RAM มากสุด
ps aux --sort=-%mem | head -6
```

---

## Named Pipe (FIFO)

**Named Pipe (FIFO)** เป็นไฟล์ในระบบไฟล์จริง ให้โปรเซสสองตัวสื่อสารกันแบบ stream ได้

```bash
# สร้าง named pipe
mkfifo mypipe

# Terminal 1: เขียนข้อมูลเข้า pipe
echo "Hello via FIFO" > mypipe

# Terminal 2: อ่านข้อมูลจาก pipe
cat mypipe
# → Hello via FIFO

# streaming log ข้ามโปรเซส
mkfifo /tmp/logpipe
(tail -f /var/log/syslog > /tmp/logpipe) &
grep ERROR /tmp/logpipe
```

---

## 3.6.2 File Descriptors

ทุกโปรเซสใน Unix มี file descriptor 3 ตัวหลัก:

- **0 (stdin)** – input
- **1 (stdout)** – output ปกติ
- **2 (stderr)** – output แสดงข้อผิดพลาด

<pre class="mermaid">
%%{init: {'theme':'base','themeVariables':{'primaryColor':'#3c3836','primaryTextColor':'#fbf1c7','primaryBorderColor':'#fe8019','lineColor':'#fabd2f','background':'#282828'}}}%%
flowchart LR
    IN[stdin fd=0] -->|<| P((Process))
    P -->|>| OUT[stdout fd=1]
    P -->|2>| ERR[stderr fd=2]
    style IN fill:#98971a,stroke:#b8bb26,color:#282828
    style P fill:#d79921,stroke:#fabd2f,color:#282828
    style OUT fill:#458588,stroke:#83a598,color:#fbf1c7
    style ERR fill:#cc241d,stroke:#fb4934,color:#fbf1c7
</pre>

---

## Redirect: `<`, `>`, `>>`

```bash
# > เขียนทับ (overwrite) ระวังข้อมูลเดิมหาย!
echo "Hello" > greeting.txt

# >> ต่อท้าย (append)
echo "World" >> greeting.txt

# < อ่าน input จากไฟล์
wc -l < access.log

# 2> เฉพาะ stderr
grep pattern /etc/ 2> errors.txt

# 1> หรือ > คือ stdout
command 1> output.log
```

---

## Redirect ขั้นสูง: `2>&1`, `&>`

```bash
# &> ทั้ง stdout และ stderr (bash shorthand)
command &> all.log

# 2>&1 รวม stderr เข้า stdout ("2 follow 1")
command > all.log 2>&1

# ทิ้ง stderr (เงียบ error)
command 2> /dev/null

# ทิ้งทั้งหมด
command &> /dev/null
```

**ลำดับสำคัญมาก**:
```bash
command > file 2>&1     # ถูก: ทั้งสองไป file
command 2>&1 > file     # ผิด: stderr ไป terminal, stdout ไป file
```

---

## 3.6.3 อุปกรณ์พิเศษใน /dev

- **`/dev/null`** = "ถังขยะ" เขียนอะไรลงไปก็หาย
- **`/dev/zero`** = แหล่ง byte 0 ไม่จำกัด
- **`/dev/urandom`** = แหล่งข้อมูลสุ่ม (non-blocking)
- **`/dev/random`** = เหมือน urandom แต่ block เมื่อ entropy หมด

```bash
command > /dev/null 2>&1                    # ทิ้ง output
dd if=/dev/zero of=testfile bs=1M count=100 # ไฟล์ 100MB
head -c 24 /dev/urandom | base64            # รหัสผ่านสุ่ม
cat /proc/sys/kernel/random/uuid            # สร้าง UUID
```

---

## 3.6.4 xargs - แปลง stdin เป็น argument

`xargs` แปลง stdin ให้เป็น **argument** ของคำสั่ง (ไม่ใช่ stdin)

```bash
# ส่งรายชื่อไฟล์จาก find ไปให้ rm
find . -name "*.tmp" | xargs rm

# -I {} ระบุตำแหน่ง placeholder
ls *.jpg | xargs -I {} cp {} /backup/{}.bak

# -n จำกัดจำนวน argument ต่อการเรียก
echo "1 2 3 4 5 6" | xargs -n 2 echo
# 1 2 / 3 4 / 5 6

# -P รันแบบขนาน (parallel) เร่งความเร็วมาก
cat urls.txt | xargs -n 1 -P 10 wget -q

# -0 ใช้คู่กับ find -print0 รองรับชื่อไฟล์มีช่องว่าง
find . -name "*.log" -print0 | xargs -0 rm
```

---

## 3.6.5 Command Substitution

แทนที่ output ของคำสั่งให้กลายเป็นส่วนหนึ่งของคำสั่งอื่น

```bash
# แบบ modern (แนะนำ - nestable)
echo "Today is $(date +%Y-%m-%d)"
echo "You have $(ls | wc -l) files"

# สร้างโฟลเดอร์ชื่อมี timestamp
mkdir "backup_$(date +%Y%m%d_%H%M%S)"

# ซ้อน substitution ได้
echo "Latest file: $(ls -t | head -1)"

# แบบเก่า (backtick) - ไม่แนะนำ ซ้อนยาก
echo "Today is `date`"

# เก็บลงตัวแปร
current_user=$(whoami)
```

---

## 3.6.6 Process Substitution

แปลง output ของคำสั่งให้กลายเป็น **ไฟล์ชั่วคราว** (จริง ๆ เป็น `/dev/fd/...`)

```bash
# เปรียบเทียบ output ของสองคำสั่งโดยไม่ต้องสร้างไฟล์จริง
diff <(ls /dir1) <(ls /dir2)

# เปรียบเทียบไฟล์ที่ sort แล้ว โดยไม่แก้ไขต้นฉบับ
diff <(sort file1.txt) <(sort file2.txt)

# ดู config ที่ตัด comment ออกแล้วเทียบกัน
diff <(grep -v '^#' /etc/nginx/nginx.conf) \
     <(grep -v '^#' /etc/nginx/nginx.conf.bak)

# >() ส่งไปเป็น "ไฟล์ output" - แยก stream เดียวเข้าหลาย grep
cat file.txt | tee >(grep ERROR > errors.log) \
                   >(grep WARN > warns.log) > /dev/null
```

---

# 3.7 การค้นหาไฟล์

---

## 3.7.1 find - คำสั่งค้นหาที่ทรงพลังที่สุด

```bash
# โครงสร้าง: find [path] [tests] [actions]

# ค้นหาตามชื่อ
find /home -name "*.pdf"
find . -iname "*.jpg"               # ไม่สนตัวพิมพ์

# ตามประเภท: f=file, d=dir, l=symlink, b=block, c=char
find /etc -type f -name "*.conf"
find . -type d -name "node_modules"

# ตามขนาด: k, M, G (+มากกว่า, -น้อยกว่า)
find /var -size +100M               # ใหญ่กว่า 100 MB
find . -size -10k                   # เล็กกว่า 10 KB
find . -size 0                      # ไฟล์ขนาด 0
```

---

## find - ตามเวลา, สิทธิ์, เจ้าของ

```bash
# ตามเวลา (mtime=modify, atime=access, ctime=change metadata)
find . -mtime -7                    # ถูกแก้ไขใน 7 วันที่ผ่านมา
find . -mtime +30                   # ไม่ได้แก้ไขมากกว่า 30 วัน
find . -mmin -60                    # ใน 60 นาทีที่แล้ว

# ตามสิทธิ์
find . -perm 644                    # สิทธิ์ตรงกัน 644
find . -perm -u+x                   # มีสิทธิ์ execute ของเจ้าของ
find / -perm -4000 -type f          # SUID files (security audit)

# ตามเจ้าของ
find /home -user moo
find /var -group www-data
find . -nouser                      # ไฟล์ orphan
```

---

## find - รวมเงื่อนไขและ Action

```bash
# AND default, -o = OR, ! = NOT
find . -type f -name "*.log" -size +10M
find . $ -name "*.tmp" -o -name "*.bak" $ -delete

# -exec ทำ action กับผลลัพธ์
# {} = ไฟล์ที่พบ, \; = จบคำสั่ง
find . -name "*.log" -exec gzip {} \;
find . -name "*.old" -exec rm -v {} \;

# \; รันต่อไฟล์, + รวมไฟล์เป็นครั้งเดียว (เร็วกว่า)
find . -name "*.txt" -exec grep "TODO" {} +

# -delete ลบเลย (ระวังใช้!)
find /tmp -name "*.cache" -mtime +7 -delete
```

---

## find - ตัวอย่างใช้งานจริง

```bash
# หาไฟล์ที่ใหญ่ที่สุด 10 อันใน /var
find /var -type f -exec du -h {} + | sort -rh | head

# หาไฟล์ที่มีข้อความ "password" โดยไม่รวม .git
find . -type f ! -path "*/.git/*" -exec grep -l "password" {} +

# ลบ __pycache__ ทั้งหมดในโปรเจกต์ Python
find . -type d -name "__pycache__" -exec rm -rf {} +
```

---

## 3.7.2 locate และ updatedb

`locate` เร็วมากเพราะค้นจากฐานข้อมูลที่สร้างไว้ล่วงหน้า (อาจไม่ล่าสุด)

```bash
# ติดตั้ง
sudo apt install plocate             # หรือ mlocate
sudo updatedb                         # สร้าง/อัปเดตฐานข้อมูล

# ค้นหา
locate nginx.conf
locate -i readme                      # case-insensitive
locate -c "*.pdf"                     # นับจำนวน
locate -r "^/etc/.*\.conf$"           # regex mode
```

`locate` อัตโนมัติ `updatedb` ผ่าน systemd timer หรือ cron รายวัน

---

## 3.7.3 which, whereis, type, command -v

ทั้งสี่ใช้หาตำแหน่งของคำสั่ง แต่มีความต่าง:

```bash
# which: บอก path ของ executable ใน $PATH
which python3         # → /usr/bin/python3

# whereis: หาทั้ง binary, source, manual
whereis gcc           # → /usr/bin/gcc /usr/share/man/man1/gcc.1.gz

# type: บอกว่าเป็น builtin, alias, function, external (แม่นสุด)
type cd               # → cd is a shell builtin
type ll               # → ll is aliased to 'ls -lah'
type python3          # → python3 is /usr/bin/python3

# command -v: POSIX มาตรฐาน ใช้ใน script ปลอดภัย
if command -v docker &>/dev/null; then
    echo "Docker is installed"
fi
```

---

## 3.7.4 fd - Modern Alternative

`fd` คือ `find` รุ่นใหม่ที่ syntax ง่ายและเร็วกว่า เข้าใจ .gitignore

```bash
sudo apt install fd-find             # อาจเรียก fdfind
# Arch: sudo pacman -S fd

fd pattern                            # เหมือน find -iname "*pattern*"
fd -e py                              # หาไฟล์ .py
fd -H pattern                         # รวม hidden files
fd -t d node_modules                  # -t d = type directory
fd pattern -x wc -l                   # -x = execute
```

---

# 3.8 การจัดการสิทธิ์และเจ้าของไฟล์

---

## ระบบสิทธิ์ของ Unix/Linux

ระบบสิทธิ์เป็นรากฐานของความปลอดภัย ทุกไฟล์มี:

- **เจ้าของ (owner / user)**
- **กลุ่ม (group)**
- **อื่น ๆ (others)**

สำหรับแต่ละกลุ่ม มีสิทธิ์ 3 อย่าง:

- **r (read)** - อ่าน
- **w (write)** - เขียน
- **x (execute)** - รันได้

---

## 3.8.1 chmod แบบ Symbolic

**รูปแบบ**: `[who][op][perm]`

- **who**: u (user), g (group), o (others), a (all)
- **op**: + (เพิ่ม), - (ลบ), = (ตั้งค่าเท่ากับ)
- **perm**: r, w, x

```bash
chmod u+x script.sh                 # เจ้าของได้สิทธิ์ execute
chmod g-w file.txt                  # group ลบสิทธิ์ write
chmod o=r document.pdf              # others อ่านอย่างเดียว
chmod a+r report.pdf                # ทุกคนอ่านได้
chmod u=rwx,g=rx,o=r script.sh      # กำหนดทุกชุด
chmod -R g+w project/               # -R recursive
```

---

## 3.8.1 chmod แบบ Octal

ผลรวมของ r=4, w=2, x=1 ในแต่ละตำแหน่ง (u, g, o):

<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" display="block">
  <mrow>
    <msub><mi>P</mi><mi>octal</mi></msub>
    <mo>=</mo>
    <mn>100</mn><mo>×</mo><msub><mi>p</mi><mi>u</mi></msub>
    <mo>+</mo>
    <mn>10</mn><mo>×</mo><msub><mi>p</mi><mi>g</mi></msub>
    <mo>+</mo>
    <msub><mi>p</mi><mi>o</mi></msub>
  </mrow>
</math>

เมื่อ <math><msub><mi>p</mi><mi>x</mi></msub></math> ของแต่ละกลุ่มคำนวณจาก:

โดย <math><mi>r</mi></math>, <math><mi>w</mi></math>, <math><mi>x</mi></math> มีค่า 0 หรือ 1

---

## ตารางค่า Octal

| Octal | Binary | Perm |
| --- | --- | --- |
| 7 | 111 | rwx |
| 6 | 110 | rw- |
| 5 | 101 | r-x |
| 4 | 100 | r-- |
| 3 | 011 | -wx |
| 2 | 010 | -w- |
| 1 | 001 | --x |
| 0 | 000 | --- |

---

## ตัวอย่าง chmod Octal

```bash
chmod 755 script.sh         # rwxr-xr-x (exec ทุกคน, write เจ้าของ)
chmod 644 notes.txt         # rw-r--r-- (ไฟล์ปกติ)
chmod 600 ~/.ssh/id_rsa     # rw------- (ไฟล์ลับเฉพาะเจ้าของ)
chmod 700 ~/.ssh            # rwx------ (โฟลเดอร์ลับ)
chmod 777 /tmp              # rwxrwxrwx (ระวัง! เปิดทั้งหมด)
```

ค่ามาตรฐานที่ควรจำ:
- **755** = executable / directory
- **644** = ไฟล์ทั่วไป
- **600** = ไฟล์ลับ

---

## 3.8.2 chown และ chgrp

```bash
# เปลี่ยนเจ้าของ
sudo chown alice file.txt
sudo chown alice:developers file.txt         # พร้อมเปลี่ยน group
sudo chown -R www-data:www-data /var/www/app # recursive
sudo chown --reference=ref.txt file.txt      # ใช้เจ้าของเหมือน ref

# เปลี่ยนแค่ group
sudo chgrp developers file.txt
sudo chgrp -R www-data /srv/site/
```

---

## 3.8.3 umask

**umask** คือ "หน้ากาก" ที่ใช้กันสิทธิ์ออกเมื่อสร้างไฟล์/โฟลเดอร์ใหม่

<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" display="block">
  <mrow>
    <msub><mi>perm</mi><mi>file</mi></msub>
    <mo>=</mo>
    <mn>666</mn><mo>-</mo><mi>umask</mi>
  </mrow>
</math>

<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" display="block">
  <mrow>
    <msub><mi>perm</mi><mi>dir</mi></msub>
    <mo>=</mo>
    <mn>777</mn><mo>-</mo><mi>umask</mi>
  </mrow>
</math>

```bash
umask                       # ดูค่าปัจจุบัน
umask 0022                  # ไฟล์ 644, dir 755 (default)
umask 0077                  # ไฟล์ 600, dir 700 (paranoid)
umask -S                    # symbolic: u=rwx,g=rx,o=rx
```

---

## 3.8.4 SUID, SGID, Sticky Bit

**SUID (Set User ID) = 4xxx**: โปรแกรมที่รันจะมีสิทธิ์ของเจ้าของไฟล์แทนผู้เรียก

```bash
ls -l /usr/bin/passwd
# -rwsr-xr-x ... passwd    ← s = SUID
```

**SGID (Set Group ID) = 2xxx**:
- file: รันโดยใช้สิทธิ์ของ group เจ้าของไฟล์
- directory: ไฟล์ใหม่จะมี group เดียวกับโฟลเดอร์

**Sticky Bit = 1xxx**: ในไดเรกทอรี ลบได้เฉพาะไฟล์ของตัวเอง (เช่น `/tmp`)

```bash
ls -ld /tmp
# drwxrwxrwt ... /tmp    ← t = sticky
```

---

## การตั้งค่า Special Permission

```bash
# Octal 4 หลัก (prefix ตัวแรก)
chmod 4755 myapp             # SUID + 755
chmod 2775 shared_dir        # SGID + 775
chmod 1777 shared_tmp        # Sticky + 777
chmod 7755 power_app         # SUID + SGID + Sticky + 755

# รูปแบบ symbolic
chmod u+s myapp              # SUID
chmod g+s shared_dir         # SGID
chmod +t shared_tmp          # Sticky

# ค้นหา SUID ทั้งระบบ (security audit)
find / -perm -4000 -type f 2>/dev/null
```

---

# 3.9 การจัดการโพรเซส (Process Management)

---

## แนวคิดของ Process

ทุกโปรแกรมที่รันอยู่เป็น **Process** แต่ละตัวมี:

- **PID (Process ID)** - หมายเลขประจำตัว
- **PPID (Parent Process ID)** - PID ของพ่อ
- **สถานะ (State)**
- **เจ้าของ (User)**
- **ทรัพยากร** ที่ใช้อยู่ (CPU, Memory)

การจัดการโพรเซสเป็นทักษะสำคัญของ sysadmin

---

## Process State Diagram

<pre class="mermaid">
%%{init: {'theme':'base','themeVariables':{'primaryColor':'#3c3836','primaryTextColor':'#fbf1c7','primaryBorderColor':'#fe8019','lineColor':'#fabd2f','background':'#282828'}}}%%
stateDiagram-v2
    [*] --> NEW: fork()
    NEW --> READY: admitted
    READY --> RUNNING: scheduler dispatch
    RUNNING --> READY: timer / preempt
    RUNNING --> WAITING: I/O event
    WAITING --> READY: I/O เสร็จ
    RUNNING --> STOPPED: SIGSTOP / SIGTSTP
    STOPPED --> READY: SIGCONT
    RUNNING --> TERMINATED: exit() / SIGKILL
    TERMINATED --> [*]
</pre>

---

## 3.9.1 ps - Process Status

```bash
# BSD style (ยอดนิยม)
ps aux
# USER PID %CPU %MEM VSZ RSS TTY STAT START TIME COMMAND

# System V style
ps -ef
# UID  PID PPID C STIME TTY TIME CMD

# ดูเฉพาะโพรเซสของตัวเอง
ps -u $USER

# ดูแบบ tree
ps -ef --forest
pstree -p          # ติดตั้ง psmisc

# กรองด้วย grep (trick กัน grep ตัวเอง)
ps aux | grep [n]ginx
```

---

## 3.9.1 pgrep - หา PID ตามชื่อ

```bash
pgrep nginx
pgrep -u moo firefox
pgrep -l ssh                # -l แสดงชื่อด้วย
pgrep -a python             # -a แสดง command line เต็ม
```

`pgrep` สะดวกกว่า `ps | grep` มาก และไม่เจอ process ของ grep เอง

---

## 3.9.2 top, htop, btop, glances

เครื่องมือ monitor แบบ interactive:

```bash
top             # มาพร้อมทุก distro
# คีย์ใน top: M=memory, P=CPU, k=kill, r=renice, q=quit

htop            # สวยกว่า - color, scroll, tree
sudo apt install htop

btop            # สวยที่สุด (เขียนด้วย C++)
sudo apt install btop

glances         # python-based, แสดงทุกอย่าง รวม disk/network
sudo apt install glances
```

---

## 3.9.3 Signal ที่สำคัญ

**Signal** เป็นวิธีสื่อสารกับ process ที่กำลังรันอยู่

| Signal | เลข | ความหมาย |
| --- | --- | --- |
| **SIGHUP** | 1 | reload config |
| **SIGINT** | 2 | Ctrl+C |
| **SIGQUIT** | 3 | Quit + core dump |
| **SIGKILL** | 9 | บังคับฆ่า - ดักไม่ได้ |
| **SIGTERM** | 15 | terminate (default ของ kill) |
| **SIGSTOP** | 19 | หยุดโพรเซส (ดักไม่ได้) |
| **SIGTSTP** | 20 | Ctrl+Z |
| **SIGCONT** | 18 | continue โพรเซส |

---

## 3.9.3 kill, killall, pkill

```bash
# kill - ตาม PID
kill 1234                # ส่ง SIGTERM (15)
kill -9 1234             # ส่ง SIGKILL - ใช้เมื่อ TERM ไม่ได้ผล
kill -HUP 1234           # reload config
kill -l                  # list signal ทั้งหมด

# killall - ตามชื่อ (ฆ่าทุกตัว)
killall firefox
killall -9 stuck-app

# pkill - ตามชื่อด้วย pattern
pkill nginx
pkill -u moo             # ฆ่า process ของ user moo
pkill -f "python.*train.py"    # -f match full command
```

---

## 3.9.4 Job Control: jobs, bg, fg, &

```bash
# รันในพื้นหลัง ใส่ & ท้าย
long_task.sh &
# [1] 12345  ← job number, PID

# ดู job ใน shell นี้
jobs
jobs -l                 # -l แสดง PID

# นำกลับมา foreground
fg %1                   # job number 1
fg                      # job ล่าสุด

# ส่งไป background (หลัง Ctrl+Z)
bg %1
```

---

## 3.9.4 nohup และ disown

```bash
# nohup: ให้ process รันต่อแม้ shell ปิด
nohup python3 long_script.py &
# output เขียนไปที่ nohup.out

# disown: ปลด job ออกจาก shell
long_running_command &
disown %1

# สมัยใหม่: ใช้ systemd-run แทน nohup
systemd-run --user --scope python3 script.py

# หรือใช้ tmux/screen (ดีที่สุดสำหรับ SSH)
tmux new -s work
# Ctrl+b d เพื่อ detach
tmux attach -t work
```

---

## 3.9.5 nice, renice, ionice

**Nice value** (−20 ถึง 19): ยิ่งเลขต่ำ priority ยิ่งสูง

```bash
# รันด้วย priority ต่ำ - ไม่รบกวนงานอื่น
nice -n 10 ./backup.sh

# priority สูง (ต้อง root)
sudo nice -n -5 ./critical.sh

# เปลี่ยน priority ของ process ที่รันอยู่
renice -n 15 -p 1234
renice -n 10 -u moo         # ทุก process ของ user

# ionice - I/O priority
# class: 1=realtime, 2=best-effort, 3=idle
ionice -c 3 tar czf backup.tar.gz /data/
ionice -c 2 -n 0 important.sh
```

---

## 3.9.6 lsof และ fuser

```bash
# lsof = list open files
sudo lsof                       # ทั้งหมด (เยอะมาก)
sudo lsof -i                    # network connection
sudo lsof -i :80                # port 80
sudo lsof -i :22 -u moo         # port 22 ของ user moo
sudo lsof -p 1234               # ตาม PID
sudo lsof +D /var/log           # ทุกไฟล์ในโฟลเดอร์
sudo lsof /var/log/syslog       # ใครเปิดไฟล์นี้

# fuser - หา process ที่ใช้ไฟล์/port
sudo fuser /var/log/syslog
sudo fuser -v /var/log/syslog
sudo fuser -k /mnt/usb          # -k = kill (ก่อน umount)
sudo fuser 8080/tcp             # ใครใช้ port 8080
```

---

# 3.10 การจัดการไฟล์บีบอัดและแพ็กเกจ

---

## 3.10.1 tar - Tape Archive

`tar` รวมหลายไฟล์เป็นไฟล์เดียว โดย default ไม่บีบอัด แต่รวมกับ gzip/bzip2/xz/zstd ได้

**Option ที่ต้องจำ:**

- **c** = create, **x** = extract, **t** = list
- **z** = gzip, **j** = bzip2, **J** = xz, **--zstd** = zstd
- **v** = verbose, **f** = filename (ต้องอยู่ก่อนชื่อไฟล์เสมอ)

---

## tar - สร้างและดู Archive

```bash
# สร้าง archive
tar cf archive.tar file1 file2 dir/          # ไม่บีบอัด
tar czf archive.tar.gz dir/                  # gzip
tar cjf archive.tar.bz2 dir/                 # bzip2 (ช้า, แน่น)
tar cJf archive.tar.xz dir/                  # xz (แน่นสุด)
tar --zstd -cf archive.tar.zst dir/          # zstd (สมดุล)

# ดูเนื้อหาโดยไม่แตก
tar tf archive.tar.gz
tar tzvf archive.tar.gz | head
```

---

## tar - แตกและ Exclude

```bash
# แตก archive
tar xf archive.tar                           # auto-detect
tar xzf archive.tar.gz -C /tmp/              # -C = ไปที่อื่น

# แตกเฉพาะบางไฟล์
tar xzf backup.tar.gz path/to/specific/file

# exclude ไฟล์บางอย่าง
tar czf backup.tar.gz \
    --exclude='*.log' \
    --exclude='node_modules' project/

# incremental backup
tar czf backup_full.tar.gz -g snapshot.snar /data/
tar czf backup_incr1.tar.gz -g snapshot.snar /data/
```

---

## 3.10.2 gzip, bzip2, xz, zstd

บีบอัดไฟล์เดียว (ไม่รวมหลายไฟล์เหมือน tar):

```bash
# gzip (เร็ว, กลาง)
gzip file.txt              # ได้ file.txt.gz ไฟล์ต้นหาย
gzip -k file.txt           # -k keep ต้นฉบับ
gzip -9 file.txt           # -9 อัดแน่นสุด
gunzip file.txt.gz
zcat file.txt.gz           # อ่านโดยไม่แตก

# bzip2 (แน่นกว่า แต่ช้า)
bzip2 file.txt
bzcat file.txt.bz2

# xz (แน่นสุด)
xz file.txt
xzcat file.txt.xz

# zstd (ใหม่ เร็วมาก บีบดี)
zstd file.txt
zstdcat file.txt.zst
```

---

## เปรียบเทียบ Compression

| Tool | Speed | Ratio |
| --- | --- | --- |
| **gzip** | เร็ว | ~2-3x |
| **bzip2** | ช้า | ~3x |
| **xz** | ช้ามาก | ~4x |
| **zstd** | เร็วมาก | ~2.5-3x |

`zstd` ปรับ level ได้ -1 ถึง -22 ทำให้สมดุลความเร็วกับขนาดได้ดี

---

## 3.10.3 zip/unzip, 7z

เข้ากันได้กับ Windows:

```bash
# zip
zip -r archive.zip folder/              # -r recursive
zip -e secret.zip file.txt              # -e encrypt
zip -9 tight.zip file.txt               # max compression

unzip archive.zip                       # แตกที่นี่
unzip archive.zip -d /tmp               # -d destination
unzip -l archive.zip                    # -l list

# 7z (อัดแน่นดีมาก รองรับหลายฟอร์แมต)
sudo apt install p7zip-full
7z a archive.7z folder/                 # a = add
7z x archive.7z                         # x = extract
7z a -p -mhe=on secret.7z data/         # encrypt headers
```

---

## 3.10.4 find + tar สำหรับ Backup

```bash
# backup เฉพาะไฟล์ที่แก้ไขใน 7 วัน
find /home/moo -type f -mtime -7 -print0 | \
    tar czf backup.tar.gz --null -T -

# backup เฉพาะ .md และ .txt
find ~/docs -type f $ -name "*.md" -o -name "*.txt" $ | \
    tar czf docs_backup.tar.gz -T -

# backup โปรเจกต์ exclude ของที่ไม่จำเป็น
tar czf project_$(date +%Y%m%d).tar.gz \
    --exclude='.git' --exclude='node_modules' \
    --exclude='*.pyc' --exclude='__pycache__' \
    ~/projects/ai-course/

# backup ไป remote ผ่าน SSH
tar czf - /data | ssh user@backup-server \
    "cat > /backup/data_$(date +%F).tar.gz"
```

---

# 3.11 คำสั่งเกี่ยวกับเครือข่าย

---

## 3.11.1 ping, traceroute, mtr

```bash
# ping ทดสอบ reachability และ latency
ping google.com                    # หยุดด้วย Ctrl+C
ping -c 4 8.8.8.8                  # -c count 4 packets
ping -i 0.2 target                 # -i interval
ping -s 1472 -M do target          # หา MTU (don't fragment)

# traceroute เห็นทุก hop
traceroute google.com
traceroute -n google.com           # -n ไม่ resolve DNS
traceroute -I target               # ใช้ ICMP

# tracepath - ไม่ต้อง root
tracepath google.com

# mtr = ping + traceroute real-time (แนะนำสุด)
sudo apt install mtr
mtr google.com
mtr -n -c 100 -r target            # -r report mode
```

---

## 3.11.2 ip - แทน ifconfig/route

คำสั่ง `ifconfig` และ `route` ถูกแทนที่ด้วย `ip` ที่ทรงพลังกว่า

```bash
# interface / address
ip addr                         # หรือ ip a
ip -4 addr                      # เฉพาะ IPv4
ip addr show eth0               # เฉพาะ interface หนึ่ง

# เพิ่ม/ลบ IP
sudo ip addr add 192.168.1.10/24 dev eth0
sudo ip addr del 192.168.1.10/24 dev eth0

# link
ip link                         # หรือ ip l
sudo ip link set eth0 up
sudo ip link set eth0 mtu 1500
```

---

## ip - Route และ ARP

```bash
# route
ip route                        # routing table
sudo ip route add 10.0.0.0/24 via 192.168.1.1
sudo ip route del 10.0.0.0/24
ip route get 8.8.8.8            # ดูว่าจะไป 8.8.8.8 ทางไหน

# ARP / neighbor
ip neigh                        # ARP cache
sudo ip neigh flush all         # ล้าง cache
```

`ip route get` เป็นคำสั่งที่มีประโยชน์มากในการ debug ปัญหา routing

---

## 3.11.3 ss - แทน netstat

```bash
ss -t                           # TCP connections
ss -u                           # UDP
ss -l                           # listening
ss -tlnp                        # ใช้บ่อย: TCP listen + process
# -t=TCP, -l=listen, -n=numeric, -p=process

# ใครฟัง port ไหน
sudo ss -tlnp
# LISTEN 0 128 0.0.0.0:22 ... users:(("sshd",pid=789))

# connection ที่ established กับ port 443
ss -t state established '( dport = :443 or sport = :443 )'

# นับ connection ต่อ state
ss -ta | awk '{print $1}' | sort | uniq -c
```

---

## 3.11.4 curl - HTTP Swiss Army Knife

```bash
curl https://example.com                     # GET
curl -o page.html https://example.com        # -o output file
curl -O https://example.com/file.zip         # -O ใช้ชื่อจาก URL
curl -L https://bit.ly/xxx                   # -L ตาม redirect
curl -I https://example.com                  # -I HEAD request
curl -v https://example.com                  # -v verbose
curl -s https://api.example.com/data         # -s silent
```

`curl` สามารถใช้ทดสอบ API ได้ทรงพลังที่สุด

---

## curl - Method, Header, Body

```bash
# POST + JSON + Auth
curl -X POST https://api.example.com/users \
     -H "Content-Type: application/json" \
     -H "Authorization: Bearer TOKEN123" \
     -d '{"name":"Moo","role":"lecturer"}'

# ใช้ไฟล์เป็น body
curl -X POST https://api.example.com/upload -d @data.json

# Basic Auth
curl -u username:password https://api.example.com/protected

# Download ต่อจากที่ค้าง
curl -C - -O https://example.com/bigfile.iso
```

---

## 3.11.4 wget และ aria2c

```bash
# wget - เน้นดาวน์โหลดไฟล์
wget https://example.com/file.zip
wget -c url                     # -c continue
wget -b url                     # -b background
wget -r -np -k -E url           # mirror เว็บทั้งเว็บ

# aria2c - รุ่นใหม่ multi-connection, torrent
aria2c -x 16 -s 16 url          # 16 connections พร้อมกัน
aria2c -i urls.txt              # รายการ URL
```

`aria2c` เร็วกว่า wget/curl มากสำหรับไฟล์ใหญ่ เพราะใช้ connection หลายเส้น

---

## 3.11.5 nslookup, dig, host - DNS Query

```bash
# nslookup - เก่าแต่ยังใช้
nslookup google.com
nslookup google.com 8.8.8.8              # ใช้ DNS server เฉพาะ

# dig - ละเอียดที่สุด แนะนำ
dig google.com                            # default A record
dig google.com MX                         # mail record
dig google.com NS                         # name server
dig google.com AAAA                       # IPv6
dig +short google.com                     # output สั้น
dig +trace google.com                     # ตามทุก resolver
dig @8.8.8.8 google.com                   # ใช้ server
dig -x 8.8.8.8                            # reverse lookup

# host - เรียบง่าย
host google.com
host -t MX google.com
```

---

## 3.11.6 nc (netcat), socat

`netcat` = "Swiss Army knife ของเครือข่าย"

```bash
# ทดสอบว่า port เปิดอยู่
nc -zv example.com 443           # -z scan, -v verbose
nc -zv example.com 20-30         # range of ports

# ส่งข้อมูลหา server
echo "GET / HTTP/1.0" | nc example.com 80

# เปิด listener (server แบบง่ายสุด)
nc -l 9000                       # ฟัง port 9000

# ส่งไฟล์ระหว่างเครื่อง
# รับ: nc -l 9000 > received.tar.gz
# ส่ง: nc receiver-ip 9000 < file.tar.gz

# socat - ทรงพลังกว่า รองรับ SSL, UNIX socket
socat TCP-LISTEN:8080,fork TCP:localhost:80   # forward port
```

---

## 3.11.7 nmap เบื้องต้น

`nmap` คือเครื่องมือ scan เครือข่ายและ port ที่นิยมที่สุด

> **หมายเหตุ**: ใช้สแกนเฉพาะเครือข่ายของตัวเองเท่านั้น

```bash
sudo apt install nmap

nmap 192.168.1.10                # สแกน host เดียว
nmap -sn 192.168.1.0/24          # -sn ping scan ทั้ง subnet
nmap -p- 192.168.1.10            # สแกน port ทั้งหมด
nmap -p 22,80,443 target         # สแกนเฉพาะ port
nmap -sV target                  # ตรวจสอบ version ของ service
sudo nmap -O target              # ตรวจสอบ OS
nmap -F target                   # fast scan top 100 ports
sudo nmap -A -T4 target          # aggressive (-O + -sV + -sC)
```

---

# 3.12 คำสั่งเกี่ยวกับระบบ

---

## 3.12.1 uname, hostname, hostnamectl

```bash
uname                    # ชื่อ kernel → Linux
uname -r                 # kernel version → 6.11.5-arch1-1
uname -m                 # architecture → x86_64
uname -a                 # ทั้งหมด

# hostname
hostname                 # แสดงชื่อเครื่อง
sudo hostname newname    # ชั่วคราว (รีบูตหาย)

# hostnamectl (systemd) - ตั้งถาวร
hostnamectl                           # ข้อมูลครบ
sudo hostnamectl set-hostname myserver
sudo hostnamectl set-chassis laptop   # desktop, laptop, server, vm
```

---

## 3.12.2 uptime, date, timedatectl, cal

```bash
uptime
# 14:32:08 up 5 days, 3:47, 2 users, load avg: 0.45 0.32 0.28
# ปัจจุบัน, uptime, users, load avg 1/5/15 นาที

# date - แสดง/ตั้งวันที่
date
date "+%Y-%m-%d %H:%M:%S"                       # format เอง
date +%s                                         # Unix timestamp
date -d "2 days ago"                             # คำนวณ
date -d "@1700000000"                            # timestamp → date

# timedatectl (systemd)
timedatectl
sudo timedatectl set-timezone Asia/Bangkok
sudo timedatectl set-ntp true

# cal - ปฏิทิน
cal              # เดือนปัจจุบัน
cal 2026
cal -3           # 3 เดือน
```

---

## 3.12.3 df - Disk Free

```bash
df                          # byte แบบ block
df -h                       # human-readable
df -h /                     # เฉพาะ partition
df -hT                      # -T type ของ filesystem
df -i                       # inode usage (อาจหมดแม้ที่เหลือเยอะ!)
```

ตัวอย่าง output:
```
Filesystem  Size  Used Avail Use% Mounted on
/dev/sda1   100G   45G   55G  45% /
tmpfs        16G  120M   16G   1% /tmp
```

---

## 3.12.3 du - Disk Usage

```bash
du /var/log                 # recursive byte
du -h /var/log              # human-readable
du -sh /var/log             # -s summary
du -sh */                   # แต่ละโฟลเดอร์ย่อย
du -h --max-depth=1 /var    # ควบคุมความลึก
du -sh /* 2>/dev/null | sort -rh | head  # top 10

# ทางเลือกใหม่: ncdu (interactive)
sudo apt install ncdu
ncdu /                      # สแกนทั้งระบบ browse ได้
```

---

## 3.12.3 free - Memory

```bash
free                        # byte
free -h                     # human-readable
free -m                     # MB
free -s 2                   # -s update ทุก 2 วินาที
```

ตัวอย่าง output:
```
              total    used    free  shared buff/cache available
Mem:           31Gi   8.2Gi    14Gi   320Mi      8.5Gi      22Gi
Swap:         8.0Gi      0B   8.0Gi
```

**available** สำคัญกว่า **free** เพราะนับ cache ที่จะคืนได้

---

## 3.12.4 lsblk, blkid - Block Devices

```bash
# lsblk = list block devices
lsblk                       # tree ของ disk
lsblk -f                    # -f filesystem + UUID + label
lsblk -p                    # -p full path /dev/sda

# blkid = UUID / filesystem ของแต่ละ block
sudo blkid
# /dev/sda1: UUID="abcd-1234" TYPE="ext4"
```

`blkid` สำคัญสำหรับเขียน `/etc/fstab` ที่ใช้ UUID แทนชื่อ device

---

## 3.12.4 mount, umount, fstab

```bash
# mount
sudo mkdir /mnt/usb
sudo mount /dev/sdb1 /mnt/usb
sudo mount -o ro /dev/sdb1 /mnt/usb         # read-only
sudo mount -t nfs server:/share /mnt/nfs    # NFS

mount | grep sdb            # ดู mount
findmnt                     # tree view

# umount
sudo umount /mnt/usb
sudo umount -l /mnt/usb     # -l lazy

# /etc/fstab - mount อัตโนมัติตอน boot
# UUID=xxx  /data  ext4  defaults,noatime  0  2
# ฟิลด์: device mountpoint type options dump fsck-pass

sudo mount -a               # mount ทุกอย่างใน fstab
```

---

## 3.12.5 lscpu, lsusb, lspci

```bash
# lscpu = CPU info
lscpu
# Architecture, CPU(s), Model name, MHz, L1/L2/L3 cache
lscpu | grep -i virtualization   # รองรับ VT-x/AMD-V ไหม

# lsusb = USB devices
lsusb
lsusb -t                    # tree
lsusb -v                    # verbose

# lspci = PCI devices (VGA, network, sound)
lspci
lspci -k                    # -k driver ที่ใช้
lspci -nnk | grep -iA 3 vga
```

---

## 3.12.5 lsmod, dmesg, journalctl

```bash
# lsmod = kernel modules
lsmod
lsmod | grep nvidia
modinfo <module>            # รายละเอียด
sudo modprobe <module>      # โหลด
sudo modprobe -r <module>   # unload

# dmesg = kernel ring buffer
sudo dmesg                  # ทั้งหมด
sudo dmesg -T               # -T human-readable time
sudo dmesg -w               # -w follow real-time
sudo dmesg | grep -i error

# journalctl (systemd) - log สมัยใหม่
journalctl -xe              # ล่าสุด + explanation
journalctl -u nginx         # เฉพาะ service
journalctl --since "1 hour ago"
journalctl -k               # kernel log (เหมือน dmesg)
journalctl -f               # follow
```

---

## 3.12.6 man, info, --help, tldr

```bash
# man = manual page
man ls
man 5 passwd                # ระบุ section
man -k keyword              # ค้นหา (apropos)
man -f command              # สั้น (whatis)
```

**Section ของ man:**
- 1 = user command
- 2 = system call
- 3 = library function
- 4 = device file
- 5 = config file format
- 7 = misc (protocol, convention)
- 8 = admin command

---

## ทางเลือกอื่นของ man

```bash
# info = manual แบบ hypertext ของ GNU
info ls

# --help = ช่วยเหลือในตัว
ls --help
rsync --help | less

# tldr - ตัวอย่างสั้นที่ใช้บ่อย
sudo apt install tldr       # หรือ npm install -g tldr
tldr tar
tldr ffmpeg
tldr curl

# cheat - cheatsheet ส่วนตัว
pip install cheat
cheat tar
```

`tldr` ช่วยเรียกใช้คำสั่งซับซ้อนได้รวดเร็วโดยไม่ต้องอ่าน man ทั้งหน้า

---

# ตัวอย่าง Lab: ฝึกใช้คำสั่งจริง

---

## Lab 1: เตรียมสภาพแวดล้อม

```bash
mkdir -p ~/linux-lab/{logs,data,backup,scripts}
cd ~/linux-lab

# สร้างข้อมูล sales.csv
cat > data/sales.csv << 'EOF'
date,product,quantity,price
2025-10-01,apple,5,25
2025-10-01,banana,3,15
2025-10-02,apple,2,25
2025-10-02,cherry,4,40
2025-10-03,banana,6,15
2025-10-03,apple,3,25
EOF
```

ใช้ heredoc (`<< 'EOF'`) สร้างไฟล์หลายบรรทัดใน script

---

## Lab 1: สร้าง Log จำลอง

```bash
# สร้าง log ตัวอย่าง 100 บรรทัด
for i in {1..100}; do
    level=$(shuf -e INFO WARN ERROR DEBUG -n 1)
    echo "$(date -d "-$i minutes" '+%Y-%m-%d %H:%M:%S') [$level] Event number $i" \
         >> logs/app.log
done
```

ใช้ `shuf -e` เพื่อสุ่มเลือก level แต่ละบรรทัด

ใช้ `date -d "-$i minutes"` เพื่อจำลอง timestamp ย้อนหลัง

---

## Lab 2: วิเคราะห์ข้อความ

```bash
# นับ log ตาม level
awk '{print $3}' logs/app.log | sort | uniq -c | sort -rn

# หายอดรวมและเฉลี่ยของ apple
awk -F, '$2=="apple" {total += $3*$4; count += $3}
         END {print "Total sold:", count, "Revenue:", total}' \
    data/sales.csv

# สรุปยอดทุกสินค้า
awk -F, 'NR>1 {rev[$2] += $3*$4; qty[$2] += $3}
         END {for (p in rev) printf "%-10s qty=%d rev=%d\n", p, qty[p], rev[p]}' \
    data/sales.csv
```

---

## Lab 3: การจัดการไฟล์ขั้นสูง

```bash
# หาไฟล์ที่ใหญ่กว่า 1KB แล้ว backup
find ~/linux-lab -type f -size +1k -exec cp {} backup/ \;

# สร้าง archive พร้อม timestamp
tar czf backup_$(date +%Y%m%d_%H%M%S).tar.gz logs/ data/
```

ใช้ `find -exec` ร่วมกับ `cp` เพื่อ copy ไฟล์ที่ตรงเงื่อนไข

ใช้ `$(date ...)` ในชื่อไฟล์เพื่อสร้าง timestamp ที่ไม่ซ้ำ

---

## Lab 4: ติดตาม Log แบบ Real-time

```bash
# Terminal 1: ติดตาม log + filter ERROR
tail -f logs/app.log | grep --line-buffered ERROR

# Terminal 2: เพิ่ม log เข้าไป
echo "$(date '+%Y-%m-%d %H:%M:%S') [ERROR] Manual test error" \
    >> logs/app.log
```

**`--line-buffered`** สำคัญมาก! ป้องกัน `grep` buffer ผลลัพธ์

ทำให้เห็น output ทันทีที่ match แทนที่จะรอ buffer เต็ม

---

## Lab 5: One-liner วิเคราะห์ระบบ

```bash
# Top 5 processes ใช้ RAM
ps aux --sort=-%mem | awk 'NR<=6 {print $2, $4"%", $11}'

# นับ connection ตาม state
ss -tan | awk 'NR>1 {print $1}' | sort | uniq -c

# หาไฟล์ใหญ่สุด 10 อันใน home
du -ah ~/ 2>/dev/null | sort -rh | head -10

# ไฟล์ที่แก้ไขภายใน 1 ชั่วโมง
find ~/ -type f -mmin -60 2>/dev/null

# รายงานพื้นที่ดิสก์แบบสั้น
df -h | awk 'NR==1 || $5+0 > 50'    # แสดงที่ใช้เกิน 50%
```

---

## สรุปแนวคิดสำคัญ

การฝึกทำ lab จะช่วยให้ผู้เรียนเห็นว่า:

> **คำสั่งแต่ละตัวไม่ได้มีประโยชน์โดดเดี่ยว**

> **พลังที่แท้จริงเกิดจากการต่อกันเป็น pipeline** ตามปรัชญา Unix

หลักการที่ต้องจดจำ:

- **Everything is a file** - ทุกอย่างเป็นไฟล์
- **Do one thing well** - ทำอย่างเดียวให้ดี
- **Compose with pipes** - ต่อด้วย pipe

---

# คำถาม - ข้อสงสัย